Adaptogeny to naturalne związki biologicznie czynne zawarte w różnych gatunkach roślin i grzybów, które zwiększają zdolność organizmu do funkcjonowania w warunkach stresu psychicznego i fizycznego oraz pomagają utrzymać homeostazę. Działanie adaptogenów jest subtelne i kumulacyjne, a odczuwalna poprawa następuje zwykle po 2-6 tygodniach stosowania.
Jak działają adaptogeny?
- Regulują oś stresu, tzw. oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), która kontroluje reakcję na stres. Obniżają poziom kortyzolu.
- Stabilizują poziom neuroprzekaźników. Poprawiają koncentrację i nastrój. Działają uspokajająco lub energetyzująco (zależnie od gatunku).
- Działają przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Neutralizują wolne rodniki, co obniża poziom stresu oksydacyjnego i wspiera regenerację organizmu.
- Zwiększają odporność na zmęczenie. Poprawiają wydolność fizyczną i psychiczną.
Grzyby wykazują działanie adaptogenne poprzez regulację różnorodnych szlaków
metabolicznych. Poniżej chciałabym nakreślić zakres oddziaływania na organizm wybranych
gatunków grzybów adaptogennych.
Reishi (Ganoderma lucidum) – siła spokoju
- Regulacja osi stresu. Obniżenie poziomu kortyzolu.
- Działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, co ogranicza przewlekły stan zapalny.
- Wsparcie zasypiania i poprawa jakości snu, zmniejszenie napięcia i lęku, regeneracja psychiczna. To odróżnia reishi od adaptogenów „pobudzających” takich jak np. żeń-szeń.
- Poprawa funkcjonowania mitochondriów, stabilizacja poziomu energii (bez efektu „kofeinowego skoku”).
Soplówka jeżowata (Hericium erinaceus) – pamięć i dobry nastrój
- Stymulacja syntezy czynnika wzrostu nerwów (NGF), co zapewnia lepszą neuroplastyczność i większą odporność mózgu na stres i przeciążenie psychiczne.
- Ochrona układu nerwowego (neuroprotekcja), spowolnienie procesów neurodegeneracyjnych.
- Poprawa funkcjonowania osi mózg–jelita i regulacja poziomu neuroprzekaźników (np. dopaminy, serotoniny).
- Wpływ na funkcje poznawcze. To jej najmocniejszy „adaptogenny” efekt: poprawa pamięci i koncentracji, większa klarowność myślenia.
- Regulacja prawidłowego składu mikrobiomu jelitowego.
Chaga (Inonotus obliquus) – bomba antyoksydacyjna
- Bezpośrednia neutralizacja wolnych rodników. Chaga wykazuje 1500x wyższą aktywność antyoksydacyjną niż borówki czy jeżyny.
- Aktywacja organizmu do produkcji własnych antyoksydantów: dysmutazy ponadtlenkowej, katalazy, peroksydazy glutationowej. Jest to działanie bardziej trwałe i systemowe niż neutralizacja bezpośrednia.
- Ochrona mitochondriów i wydajniejsza produkcja energii (ATP).
- Redukcja peroksydacji lipidów, co chroni integralność błon komórkowych.
- Modulacja stanu zapalnego poprzez zmniejszenie poziomu wtórnego generowania wolnych rodników.
Grzyby witalne są coraz częściej analizowane pod kątem wpływu na wydolność fizyczną. Efektem działania związków zawartych w grzybach jest wydajniejsze wykorzystanie tlenu oraz wspieranie kondycji mitochondriów. Grzyby wpływają na mitochondria w sposób wielotorowy i regulacyjny, nie „podkręcają” ich jak energetyki, tylko stymulują ich biogenezę i zabezpieczają je przed uszkodzeniami. Ich działanie jest metaboliczne i adaptacyjne – poprawia infrastrukturę energetyczną komórek, przez co zwiększa wytrzymałość fizyczną organizmu.
Źródła:
Ganoderma lucidum (Lingzhi or Reishi) in: Herbal Medicine: Biomolecular and Clinical
Aspects, CRC Press/Taylor & Francis
Ganoderma lucidum (Lingzhi Mushroom): Its Medicinal Uses, Biomolecules and Therapeutic
Applications in: Phytochemistry and Nutritional Composition of Significant Wild Medicinal
and Edible Mushrooms Traditional Uses and Pharmacology, Royal Society of Chemistry
DOI: 10.1515/hepo-2015-0026
DOI: 10.12775/JEHS.2022.12.09.058
DOI: 10.3390/nu17081307
DOI: 10.3390/ijms242115960
DOI: 10.3390/nu15224842
DOI: 10.3390/ijms21010163
DOI: 10.26599/FSHW.2022.9250152
DOI: 10.3390/nu13031008
DOI: 10.25121/PF.2024.25.3.80
DOI: 10.31665/JFB.2020.12245
DOI: 10.17303/jfn.2025.11.101